Solo i w kwartecie. Marceli Ranicki vel Marcel Reich-Ranicki o literaturze polskiej i niemieckiej

„Papież literatury”, „prymariusz w kwartecie”, a może raczej „cesarz oportunizmu”, „król blefu”, „książę kłamstwa” bądź działający w słusznej sprawie – w jego rozumieniu – „kapitan bezpieki”? Kim był Marceli Ranicki vel Marcel Reich-Ranicki? Czy był tym, za kogo powszechnie jest uważany w Niemczech, czyli szanowanym krytykiem literackim i osobowością telewizyjną, która torowała drogę do sławy kilkunastu pisarzom języka niemieckiego, czy raczej „zasłużył” się tym, o co posądzają go badacze dokumentów sporządzonych przez służby specjalne w komunistycznej Polsce – działalnością agenturalną skierowaną przeciwko elitom polskiej emigracji we wczesnym okresie powojennym? Czy promował literaturę przede wszystkim za przypisywane jej przezeń walory estetyczne, czy raczej włączał ją w walkę ideologiczną jako narzędzie utrwalania socjalizmu, a później w proces pogłębiania podziałów w niemieckim ruchu literackim?

Niniejszy zbiór rozpraw i szkiców nie przynosi jednoznacznych odpowiedzi na żadne z postawionych tu pytań, podobnie jak nie przynoszą ich liczne monografie i artykuły poświęcone życiu i działalności żydowsko-polsko-niemieckiego mistrza krytyki literackiej. Naszym zdaniem był po prostu człowiekiem, któremu przyszło żyć w najtrudniejszym okresie XX wieku, człowiekiem, który w latach swojej młodości musiał egzystować wśród ludzi będących użytkownikami języka jego ojca i języka
jego matki, ludzi nie zawsze mu jednak przychylnych, ludzi dwóch narodów, którzy w określonych warunkach politycznych pozostawili go jako członka „innego” narodu na pastwę tzw. wielkiej historii. Wybory, jakich musiał dokonywać podczas wojny i po jej zakończeniu, z perspektywy osiemdziesięciu lat jawią się jako kontrowersyjne – w kilku zamieszczonych w tym zbiorze tekstach poddane zostają ocenie, czasem surowej, uwzględniającej wszakże przesłanki polityczne i ogólnoludzkie decyzji podejmowanych przez młodego człowieka bez ojczyzny.